Op 29 oktober 2025 zijn de Tweede Kamerverkiezingen. Inmiddels is de verkiezingscampagne echt begonnen. Daarvoor hebben alle politieke partijen een verkiezingsprogramma geschreven. Deze heb ik van alle vijftien partijen, die nu in de Tweede Kamer zitten, geanalyseerd: wat staat er in hun programma over mensen met een arbeidsbeperking op de arbeidsmarkt en sociale zekerheid? En wat vind ik daarvan? Dat heb ik met name gedaan aan de hand van ons 10-puntenplan voor de politiek. Alle blogs staan op de nieuwspagina op onze site: https://onbeperktaandeslag.nl/actueel/nieuws/ . Hieronder geef ik samengevat weer wat er in de programma’s staat. Vooraf een opmerking: onderstaande samenvatting is vooral gebaseerd op de concept-programma’s. Mogelijk is de inhoud van de definitieve programma’s inmiddels – ten tijde van het ontvangen van deze nieuwsbrief – iets veranderd.
VVD
De VVD was de eerste partij die hun concept-verkiezingsprogramma presenteerde. Daarin is er concrete aandacht voor dat werken meer moet lonen, wat de VVD in een Koopkrachtwet wil vastleggen. Ook wil de VVD een simpeler belastingstelsel in plaats van “de doorgeslagen nivellering via toeslagen, aftrekposten en heffingskortingen”. Over mensen met een arbeidsbeperking staat er niet heel veel in het programma. Wat er wel staat, is dat de VVD een “(veel) meer activerende sociale zekerheid” wil. Het wordt niet duidelijk wat dat precies betekent, maar het wordt wel gekoppeld aan “keuzes moeten maken om geld vrij te maken” voor “investeren in onze veiligheid” en “om de economie flink te laten groeien”. Dit staat bij het punt “Meer bij defensie en veiligheid, minder naar sociale zekerheid en zorg”. Dit klinkt alsof er (fors) bezuinigd gaat worden op de sociale zekerheid en de zorg.
SP
De tweede partij die hun concept-verkiezingsprogramma presenteerde, was de SP. Daarin is er aandacht voor bestaanszekerheid en een “goed inkomen”, ook als je niet kan werken. De SP wil uitkeringen mee laten stijgen met de verhoging van het minimumloon en een bijstand “waarmee niemand in armoede hoeft te leven”. Jonggehandicapten krijgen een nieuwe, hogere Wajong-uitkering in plaats van de “gefaalde Participatiewet”. De tegenprestatie in die Participatiewet wordt afgeschaft. Door alle inkomens te verhogen en publieke taken weer publiek te organiseren wordt het toeslagenstelsel overbodig, aldus de SP. Werken moet lonen, o.a. door de inkomstenbelasting fors te verlagen en een hoger minimumloon. Iedereen die kan werken wordt geholpen om een goede baan te vinden en er komt garantie op een “basisbaan”. Mensen met een arbeidsbeperking krijgen recht op begeleiding naar werk via een werkontwikkelbedrijf met volwaardig loon en een goede cao. En er komt “een betere WIA” door een lagere ondergrens van 15% in plaats van 35% arbeidsongeschiktheid, erkennen van moeilijk objectiveerbare aandoeningen en aanpassing van het schattingsbesluit om de beoordeling voor lagere inkomens te verbeteren.
GroenLinks-PvdA
In hun programma komt ‘werken moet lonen’ veel aan bod. GroenLinks-PvdA wil werken lonend maken door de belasting op werk te verlagen, o.a. door hogere belasting op inkomen uit vermogen. Ook komt er een terugvaloptie zodat de stap uit de uitkering (naar werk) “geen sprong in het diepe” is. Jongeren in de Wajong krijgen de ruimte om te werken naar vermogen zonder angst dat de uitkering vervalt. De Participatiewet wordt vervangen door een nieuwe Wet op de bestaanszekerheid, die garandeert dat iedereen voldoende inkomen heeft om van te leven, ook als je door ziekte niet meer kan werken, en gaat uit van vertrouwen in mensen. Ook wordt gezorgd voor ontwikkelkansen voor niet-uitkeringsgerechtigden met een chronische ziekte. En toeslagen worden stap voor stap overbodig gemaakt – misschien door te vervangen door een garantieinkomen – zodat het eenvoudiger en zekerder wordt. Onrechtvaardigheden in de WIA worden aangepakt: de WIA-drempel wordt lager en de beoordelingen moeten uitgaan van de menselijke maat. En bij de hersteloperatie van UWV n.a.v. fouten bij de WIA-berekeningen kunnen mensen belastingvrij gecompenseerd worden, zonder impact op toeslagen en andere regelingen.
NSC
Wat opvalt is de ruime aandacht voor de WIA in hun programma. Het programma begint met het hoofdstuk ‘bestaanszekerheid’, met maar liefst een hele paragraaf over de WIA, inclusief zelfs een praktijkvoorbeeld van hoe en waar het zo misgegaan is. Opvallend is ook dat NSC hele concrete voorstellen heeft om de problemen zoals het “volledig vastgelopen stelsel” op te lossen. Zo wordt de “bestaansonzekere” WGA-vervolguitkering afgeschaft. De WIA-drempel gaat omlaag van 35% naar 25% arbeidsongeschiktheid. De Wet Verbetering Poortwachter wordt hervormd voor betere re-integratie met meer nadruk op preventie. De hersteloperaties bij UWV moeten snel, zorgvuldig en volledig worden afgerond. Mensen die door een overheidsfout te veel WIA-uitkering hebben ontvangen, hoeven dit niet terug te betalen. Als mensen recht hebben op een nabetaling, moet dat zo min mogelijk nadelige gevolgen hebben op o.a. hun toeslagen. Andere punten: NSC wil een sterk vereenvoudigd stelsel voor sociale zekerheid, omdat werken moet lonen en het stelsel nu “voor mensen die (deels) arbeidsongeschikt zijn verlammend en stressverhogend werkt”. Er komt een “nieuw aanvalsplan om arbeidsplaatsen te creëren voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt” om zo hun talenten beter te benutten. Het moet voor werkgevers aantrekkelijker en eenvoudiger worden om hen in dienst te nemen, door omscholing, no-riskpolis, loonkostensubsidie, jobcoaching.
Partij voor de Dieren
In hun programma staat “inclusiviteit centraal bij het systeem van sociale zekerheid: van mensen met een beperking tot zelfstandigen en neurodiverse werkenden, iedereen krijgt passende kansen en ondersteuning.” Het wantrouwen wordt uit het systeem gehaald. Bijverdienen voor mensen in de bijstand wordt mogelijk en de tegenprestatie wordt afgeschaft. Jongeren met een beperking komen weer in de Wajong en voor hen wordt “waar nodig, zinvolle dagbesteding geregeld met mogelijkheden om door te groeien naar betaald werk”. Gemeenten krijgen “voldoende middelen” om goed sociaal werk te kunnen garanderen, zonder bezuinigingen. De PvdD verankert in de wet minimale eisen voor het begeleidingsaanbod door gemeenten. En er komen betere ondersteuning op de werkvloer en toegankelijke werkplekken voor mensen met een beperking. Over de WIA staat in hun programma dat deze herzien moet worden. De PvdD vindt het onrechtvaardig dat nu mensen met een hoog inkomen vaker en langer recht hebben op een uitkering dan mensen met een lager inkomen. Ook wordt de WIA-grens verlaagd naar 15% arbeidsongeschiktheid. Aanhoudende achterstanden voor sociaal-medische beoordelingen door UWV werkt de PvdD op korte termijn weg. Er is ook aandacht voor werken moet lonen, o.a. door minder belasting op arbeid en meer op grondstoffenverbruik en vervuiling. Het minimumloon gaat omhoog naar 18 euro per uur. Uitkeringen zoals WIA, Wajong en bijstand stijgen mee.
JA21
Het hoofdstuk over de arbeidsmarkt in hun programma begint met dat “enerzijds werkgevers klagen over personeelstekorten en blijven vacatures lang openstaan. Anderzijds staan honderdduizenden mensen aan de kant: werklozen of werknemers die door het huidige systeem worden ontmoedigd om meer te werken”. Ook wil JA21 een nieuw en sterk vereenvoudigd belastingstelsel, met een fors lagere marginale druk, omdat werken nu vaak te weinig oplevert door het complexe toeslagenstelsel. Werken moet meer gaan lonen.
Er zal vol ingezet gaan worden op activeren van mensen die nu nog langs de kant staan. Werkgevers moeten meer ruimte gegeven worden om mensen met een beperking of afstand tot de arbeidsmarkt in dienst te nemen. Verder wil JA21 het ziekte- en arbeidsongeschiktheidsstelsel weer “werkbaar” maken. JA21 wil een kortere loondoorbetaling bij ziekte, snellere reïntegratie, en hervorming van “het systeem dat nu werkgevers afschrikt om vaste contracten te geven”.
ChristenUnie
In hun programma komt ‘werken moet lonen’ ruim aan bod, met een hele paragraaf over het belastingstelsel. Met twee kernwaarden: eenvoud en rechtvaardigheid. Toeslagen worden vervangen door “slimmere alternatieven”, zoals een verzilverbare belastingkorting: “een korting op de te betalen inkomstenbelasting voor iedere Nederlander”. De CU gaat de lastendruk op arbeid verlagen en vermogen dat niet of nauwelijks belast wordt “beter in de heffingen betrekken”. Iedereen met “een afstand tot de arbeidsmarkt” moet volwaardig kunnen meedoen. De ondersteuningsbehoefte van de werknemer staat centraal. Instrumenten zoals jobcoaching of loonkostensubsidie worden eenvoudiger toegankelijk voor werkgevers, ongeacht in welke wet de werknemer zit. De Participatiewet moet hervormd worden, met als kern “vereenvoudiging van inkomensondersteuning en versteviging van inkomenszekerheid”. Ook bij overgang tussen dagbesteding, bijstand en betaald werk. En met oog voor chronisch zieken en mensen met een medische urenbeperking. Het WIA-stelsel is “nodeloos ingewikkeld en soms regelrecht onrechtvaardig”. Daarom wil de CU de verschillende regelingen in de WIA uniformeren en een maatwerkregeling voor mensen die terminaal ziek zijn. Ook moet er “een oplossing in de WIA komen of een verlicht bijstandsregime” komen voor mensen die minder dan 35% arbeidsongeschikt zijn en daardoor nu geen WIA-uitkering ontvangen. En UWV zal de problemen in de uitvoering op passende wijze moeten oplossen, zonder burgers financieel te benadelen.
PVV
In hun programma is er bijna geen aandacht voor mensen met een arbeidsbeperking. Er is ook geen hoofdstuk over de arbeidsmarkt of sociale zekerheid. Het enige wat ik zie is “Zorg voor mensen met een levenslange beperking weer in één wet; dat geldt ook voor de ouderenzorg”. Maar dat gaat over zorg, niet over werk.
Volt
Een opvallend punt in hun programma is het basisinkomen. Volt wil een basisinkomen voor iedereen in Nederland: een vaste basisuitkering en eventueel extra geld voor bijvoorbeeld alleenstaande ouders. “Wereldwijd laten experimenten zien dat het werkt.” CPB-doorrekeningen van 2023 lieten een daling van de armoede en een daling van de werkloosheid zien, aldus Volt. Ook worden alle toeslagen, heffingskortingen, e.d. afgeschaft. Er komt een eenvoudiger belastingstelsel. Hierbij “dragen de sterkste schouders de zwaarste lasten”. In hun programma wordt ‘werken moet lonen’ kort genoemd, maar staan er mijns inziens geen punten in dat werken meer gaat lonen, behalve het minimumloon geleidelijk verhogen naar 19 euro. Volt bouwt een arbeidsmarkt “die uitgaat van wat mensen wél kunnen en waarin ieder talent telt”. Mensen die langs de kant staan worden beter begeleid naar kansrijke beroepen. Daarom moet de taakstelling van UWV-werkbedrijf worden aangepast zodat deze begeleiding van mensen de primaire taak wordt. Ook wordt de aandacht voor neurodiversiteit bij werkgevers vergroot. “Ongeveer 15 tot 20 procent van de mensen wordt als neurodivergent beschouwd en een deel van hen ondervindt hiervan hindernissen op het werk.” Door bewustwording bij werving van personeel en inrichting van werkplekken te vergroten, wordt de werkomgeving inclusiever en de productiviteit hoger. En er komt één sociaal stelsel voor werkenden: zelfstandigen krijgen net als werknemers recht op WW, WAO en WIA. Zij gaan hiervoor ook premies betalen.
CDA
In hun programma schrijft het CDA dat iedereen mee moet kunnen doen in onze samenleving. Via sociale ontwikkelbedrijven kan door invoering van de basisbaan iedereen aan het werk. Ook komt er een nieuwe banenafspraak waarin afspraken komen “hoe meer mensen die op termijn zicht op werk hebben ondersteund gaan worden naar regulier werk.” Er wordt geïnvesteerd in begeleiding van werkgevers, uitval wordt gedekt met een no-riskpolis en er wordt gezorgd voor inzicht in vaardigheden. Er komen tijdelijke mogelijkheden om terug te keren naar de oude uitkering als werken toch niet gaat. En de Participatiewet wordt hervormd “met als uitgangspunt dat iedereen een waardevolle bijdrage aan de samenleving kan leveren”. De WIA moet volgens het CDA herzien worden met nadruk op passend werk, snellere interventie, preventie en duurzame re-activatie, o.b.v. het Octas-advies. Het moet ook eenvoudiger, duidelijker en eerlijker, o.a. bij de keuringssystematiek. Het CDA vraagt expliciet ervaringsdeskundigen om mee te denken. Er komt “één uitkering voor duurzame en niet-duurzame arbeidsongeschikten”. Aan werkgevers wordt zekerheid geboden door in het 2e ziektejaar de werknemer te kunnen begeleiden naar werk buiten de organisatie met een verzuim-ontzorg-verzekering. Het is van belang dat werken loont. “(Meer) werken loont al vaak, meer dan mensen denken. Daarom is duidelijke voorlichting en informatie nodig. Maar er zijn ook situaties waarin dit minder het geval is.” Daarom wil het CDA het stelsel van belastingen, toeslagen en inkomensregelingen vereenvoudigen. En toeslagen worden automatisch uitgekeerd, zodat er geen terugvorderingen meer zijn.
SGP
In hun programma schrijft de SGP dat wie kan werken deze verantwoordelijkheid moet nemen. Via o.a. het opheffen van inkomensachteruitgang bij terugkeer naar werk wordt dit gestimuleerd. “Bij UWV wordt orde op zaken gesteld zodat fouten worden hersteld en de uitvoering en interne processen verbeterd.” De bijstand is een minimumvoorziening voor basale levensbehoeften en alleen bedoeld voor mensen die zelf echt niet kunnen rondkomen. De bijstand vervalt voor “wie wel kan maar niet wil werken”. De bijstand wordt stapsgewijs verhoogd omdat nu te veel mensen niet rondkomen van een bijstandsuitkering. Een “werkoffensief” moet ervoor zorgen dat mensen die aan de kant zitten weer aan het werk gaan. De no-riskpolis wordt verbreed voor werkgevers om iemand met een beperking in dienst te nemen. Het wordt eenvoudiger voor bedrijven om mensen uit de doelgroep banenafspraak aan het werk te helpen door te snoeien in het aantal loketten en subsidies. En er komt een offensief om de achterstand van de overheid bij hun quotum in te lopen. De SGP wil dat werken meer gaat lonen. Daarom worden de lasten op arbeid verlaagd en de belastingen op consumptie verhoogd. De SGP wil “geen jacht op ‘grote vermogens’, maar een rechtvaardige belasting”. Ook wil de SGP een drastische inperking van de toeslagen, omdat het huidige stelsel leidt tot terugbetalingen en ervoor kan zorgen dat extra werken nauwelijks loont.
D66
Naast een concept-verkiezingsprogramma heeft D66 ook een concept-uitvoeringsprogramma geschreven, waarin staat hóe ze hun plannen willen bereiken.
“Iedereen die kan en wil werken, moet mee kunnen doen.” Daarom wordt re-integratiehulp vereenvoudigd, met “minder formulieren, snellere trajecten en duidelijkere regelgeving”. Er komt één loket voor werkzoekenden, in plaats van “scheidslijnen tussen verschillende instanties”. Verder wordt de mogelijkheid voor bijstandsgerechtigden om bij te verdienen naast de uitkering verruimd. Ook steunt D66 sociale werkbedrijven om mensen te helpen hun eerste stap op de arbeidsmarkt te zetten, o.a. via compensatie van begeleidingskosten. D66 vindt dat de WIA onvoldoende werkt. “Door tekorten en onduidelijke regels krijgen mensen niet waar ze recht op hebben.” Ook groeit de instroom. Het systeem loopt vast, waardoor zieken geen hulp krijgen en “werkenden te lang in het systeem blijven”. Daarom hervormt D66 de WIA in lijn met de analyse van OCTAS. Ook wil D66 dat werken meer gaat lonen. De belasting op arbeid wordt verlaagd en de belasting op vervuiling en vermogen wordt verhoogd. Het minimumloon wordt verhoogd. En er komt een “individueel basisbedrag voor elke meerderjarige Nederlander”: een belastingkorting die met je belasting wordt verrekend die in geld wordt uitgekeerd bij te lage inkomsten. Hiermee kunnen op langere termijn toeslagen afgeschaft worden en wordt het stelsel eenvoudiger.
BBB
Bestaanszekerheid komt ruim aan bod in hun programma. Werken moet lonen. Het belasting- en toeslagenstelsel is “onnodig complex” en moet op korte termijn eenvoudiger. Met vaste bedragen als toelage en een hogere belastingvrije voet i.p.v. ingewikkelde regelingen en heffingskortingen. BBB wil een overheid die ondersteunt i.p.v. wantrouwt. Er is “een hoog ziekteverzuim en een groeiend aantal WIA- en Wajong-uitkeringen”. Daarom wil BBB een arbeidsmarkt die gezondheid, autonomie en inzetbaarheid bevordert. Vaste arbeidscontracten moeten minder vast worden en flexibele arbeidscontracten minder flexibel. En voor kleinere bedrijven moet het makkelijker worden om mensen in vaste dienst te nemen. De WW, Ziektewet en WIA blijven als vangnet overeind. Maar “de uitvoering is vaak bureaucratisch, afstandelijk en ondoorzichtig” en moet terug naar “de menselijke maat, eenvoudiger regels en een uitvoerbare uitvoering”. UWV wordt hervormd tot een eenvoudige uitkeringsinstantie: beoordelingen en arbeidsmarktbegeleiding worden overgeheveld naar “zelfstandige partijen met kennis van zaken”. Uitgebreide aandacht is er voor loondoorbetaling bij ziekte: die moet terug naar 1 jaar voor kleinere werkgevers, omdat zij volgens BBB nu terughoudend zijn bij vast personeel aannemen. In het tweede ziektejaar komt er een publieke voorziening voor inkomensbescherming en re-integratie.
Forum voor Democratie
In hun programma schrijft FvD niets over mensen met een arbeidsbeperking.
DENK
In hun programma schrijft DENK niets over mensen met een arbeidsbeperking.
Tot slot: het VN-verdrag voor de rechten van mensen met een handicap wordt (in positieve zin) genoemd in de programma’s van SP, GroenLinks-PvdA, Partij voor de Dieren, ChristenUnie, Volt, SGP, D66, BBB en uiteindelijk ook CDA (niet in hun concept-programma maar wel in hun definitieve programma), VVD (niet in hun concept-programma maar wel in hun definitieve programma) en NSC (niet in hun concept-programma maar wel in hun definitieve programma).
Als OmbudsSpits ben ik onafhankelijk en onpartijdig. Ik heb m’n best gedaan om zo feitelijk mogelijk weer te geven wat de partijen voor punten hebben. Dit blog is dan ook geen stemadvies. Als je gaat stemmen, stem dan vooral op de partij waarvan hun programma jou het meest aanspreekt. Heb je vragen of wil je jouw ervaringen rondom wet- en regelgeving delen? Stuur dan een mail naar OmbudsSpits Nico Blok via ombudsspits@onbeperktaandeslag.nl . Als je dat fijner vindt, kan dit ook anoniem.
